Το
φαινόμενο Dunning-Kruger στην εποχή των Social Media
Βαλκανιώτη Ελισάβετ, MSc
Ψυχολόγος | Κλινική Υπνοθεραπεία
«Η
άγνοια γεννά βεβαιότητα;»
Έχεις παρατηρήσει ανθρώπους που
μιλούν με απόλυτη σιγουριά για θέματα που φαίνεται να γνωρίζουν ελάχιστα; Από
την ψυχολογία και την ιατρική μέχρι την πολιτική και την οικονομία, ορισμένοι
άνθρωποι εκφράζουν ισχυρές απόψεις χωρίς να διαθέτουν την αντίστοιχη γνώση ή
εμπειρία.
Το φαινόμενο αυτό δεν σχετίζεται
απαραίτητα με την ευφυΐα ή την προσωπικότητα ενός ατόμου. Αντίθετα, η ψυχολογία
προσφέρει μια ενδιαφέρουσα εξήγηση μέσω μιας γνωστικής προκατάληψης που είναι
γνωστή ως φαινόμενο Dunning-Kruger. [en.wikipedia.org], [psychologytoday.com]
Το φαινόμενο Dunning-Kruger
περιγράφει την τάση ατόμων με περιορισμένες γνώσεις ή δεξιότητες σε έναν
συγκεκριμένο τομέα να υπερεκτιμούν τις ικανότητές τους. Παράλληλα, άτομα με
μεγαλύτερη γνώση και εμπειρία συχνά εμφανίζονται πιο επιφυλακτικά και λιγότερο
βέβαια για τις απόψεις τους. [psychologytoday.com], [en.wikipedia.org]
Ο όρος προέρχεται από τους
ψυχολόγους David Dunning και Justin Kruger, οι
οποίοι δημοσίευσαν το 1999 μία από τις πιο γνωστές μελέτες στη σύγχρονη
γνωστική ψυχολογία. [pubmed.ncb...lm.nih.gov], [avaresearch.com]
Η έρευνα που άλλαξε τον τρόπο που
βλέπουμε την αυτογνωσία
Στην αρχική τους μελέτη, οι
ερευνητές αξιολόγησαν συμμετέχοντες σε αντικείμενα όπως η λογική σκέψη, η
γραμματική και η αναγνώριση του χιούμορ. Στη συνέχεια, ζήτησαν από τους
συμμετέχοντες να εκτιμήσουν μόνοι τους την επίδοσή τους.
Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά.
Εκείνοι που είχαν τις χαμηλότερες επιδόσεις όχι μόνο έκαναν περισσότερα λάθη,
αλλά πίστευαν ότι είχαν αποδώσει πολύ καλύτερα από ό,τι στην πραγματικότητα. Οι
ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι οι δεξιότητες που απαιτούνται για να
εκτελέσουμε σωστά ένα έργο είναι συχνά οι ίδιες δεξιότητες που χρειάζονται για
να αξιολογήσουμε σωστά την απόδοσή μας. [avaresearch.com], [pubmed.ncb...lm.nih.gov]
Με απλά λόγια:
Όταν δεν γνωρίζουμε αρκετά για ένα
θέμα, συχνά δεν διαθέτουμε ούτε τα εργαλεία για να αναγνωρίσουμε πόσα πράγματα
αγνοούμε.
Ο ρόλος της μεταγνώσης
Για να κατανοήσουμε βαθύτερα το
φαινόμενο, χρειάζεται να γνωρίσουμε μια σημαντική ψυχολογική έννοια: τη μεταγνώση.
Μεταγνώση είναι η ικανότητα του
ανθρώπου να παρατηρεί και να αξιολογεί τις σκέψεις, τις γνώσεις και τις
αποφάσεις του. Όταν η μεταγνωστική ικανότητα είναι περιορισμένη σε έναν
συγκεκριμένο τομέα, γίνεται δυσκολότερο να αναγνωρίσουμε τα λάθη, τις ελλείψεις
και τις παρανοήσεις μας. [avaresearch.com], [psychologytoday.com]
Γι' αυτόν τον λόγο, η υπερβολική
αυτοπεποίθηση δεν αποτελεί πάντα ένδειξη υψηλής γνώσης. Ορισμένες φορές μπορεί
να αποτελεί ένδειξη περιορισμένης επίγνωσης των πραγματικών ορίων των γνώσεών
μας.
Γιατί οι ειδικοί συχνά φαίνονται
λιγότερο σίγουροι;
Αυτό είναι ίσως το πιο παράδοξο
σημείο του φαινομένου.
Όσο περισσότερο εμβαθύνει κάποιος
σε έναν επιστημονικό ή επαγγελματικό τομέα, τόσο περισσότερο συνειδητοποιεί την
πολυπλοκότητά του. Οι πραγματικοί ειδικοί γνωρίζουν τις εξαιρέσεις, τις
αβεβαιότητες και τους περιορισμούς των δεδομένων. Γι' αυτό συχνά χρησιμοποιούν
εκφράσεις όπως:
- «Με βάση τις έρευνες φαίνεται ότι...»
- «Τα υπάρχοντα δεδομένα δείχνουν...»
- «Χρειάζεται περισσότερη μελέτη...»
Αντίθετα, όσοι βρίσκονται στην αρχή
της γνώσης συχνά βλέπουν τα πράγματα πιο απλοϊκά και νιώθουν μεγαλύτερη
βεβαιότητα. [statology.org], [psychologytoday.com]
Το φαινόμενο Dunning-Kruger στα Social Media
Η εποχή των social media έχει
δημιουργήσει ένα περιβάλλον όπου η βεβαιότητα συχνά ανταμείβεται περισσότερο
από την ακρίβεια.
Οι αλγόριθμοι των κοινωνικών
δικτύων τείνουν να ευνοούν περιεχόμενο που προκαλεί έντονη αντίδραση, περιέχει
απόλυτες δηλώσεις ή εκφράζεται με αυτοπεποίθηση. Έτσι, οι πιο βέβαιες φωνές
συχνά αποκτούν μεγαλύτερη προβολή, ανεξάρτητα από το αν οι πληροφορίες που
μοιράζονται είναι επιστημονικά τεκμηριωμένες. [netpsychology.org]
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άτομο
που εκφράζει ισχυρή άποψη στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παρουσιάζει το
φαινόμενο Dunning-Kruger. Ωστόσο, το ψηφιακό περιβάλλον μπορεί να ενισχύσει την
ψευδαίσθηση γνώσης, ιδιαίτερα όταν η πληροφόρηση περιορίζεται σε σύντομα
βίντεο, τίτλους ή αποσπασματικές πληροφορίες.
Ένα ακόμη χαρακτηριστικό των social
media είναι ότι επιτρέπουν σε όλους να εκφράζονται για όλα. Αυτό είναι
αναμφίβολα θετικό από δημοκρατική σκοπιά. Παράλληλα όμως αυξάνει την ανάγκη για
κριτική σκέψη, έλεγχο των πηγών και επίγνωση των προσωπικών μας γνωστικών
ορίων.
Μπορούμε να αποφύγουμε αυτή την
παγίδα;
Κανείς δεν είναι πλήρως
προστατευμένος από το φαινόμενο Dunning-Kruger. Στην πραγματικότητα, όλοι
μπορούμε να πέσουμε σε αυτή την παγίδα όταν βρεθούμε σε έναν τομέα που δεν
γνωρίζουμε αρκετά.
Μερικές χρήσιμες πρακτικές είναι:
- Να αναζητούμε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές.
- Να παραμένουμε ανοιχτοί σε διαφορετικές απόψεις.
- Να αναγνωρίζουμε ότι είναι φυσιολογικό να μη γνωρίζουμε τα πάντα.
- Να καλλιεργούμε την αυτογνωσία και την κριτική σκέψη.
- Να αντικαθιστούμε τη βεβαιότητα με την περιέργεια.
Η φράση «ίσως να κάνω λάθος» δεν
αποτελεί αδυναμία. Αντίθετα, συχνά αποτελεί ένδειξη ψυχολογικής ωριμότητας.
Συμπέρασμα
Το φαινόμενο Dunning-Kruger μας
υπενθυμίζει ότι η γνώση και η αυτοπεποίθηση δεν συμβαδίζουν πάντα. Μερικές
φορές οι πιο δυνατές φωνές δεν είναι οι πιο ενημερωμένες, ενώ οι πραγματικοί
ειδικοί μπορεί να εμφανίζονται πιο συγκρατημένοι ακριβώς επειδή κατανοούν την
πολυπλοκότητα ενός ζητήματος.
Σε μια εποχή όπου οι πληροφορίες
διακινούνται με ταχύτητα και οι απόψεις δημοσιεύονται με ένα μόνο «κλικ», η
αυτογνωσία αποτελεί ίσως πιο σημαντική δεξιότητα από ποτέ.
Ίσως η πραγματική σοφία να ξεκινά
από τη στιγμή που μπορούμε να πούμε:
«Γνωρίζω αρκετά ώστε να καταλαβαίνω
ότι έχω ακόμη πολλά να μάθω.»
Βιβλιογραφία
- Kruger, J., &
Dunning, D. (1999). Unskilled and Unaware of It: How Difficulties
in Recognizing One's Own Incompetence Lead to Inflated Self-Assessments.
Journal of Personality and Social Psychology. [pubmed.ncb...lm.nih.gov], [avaresearch.com]
- Psychology
Today. Dunning-Kruger Effect. Ανασκόπηση
του φαινομένου και της έννοιας της μεταγνώσης. [psychologytoday.com]
- Frontiers in
Psychology (2022). A Statistical Explanation of the Dunning-Kruger
Effect. Συζήτηση των νεότερων επιστημονικών
προσεγγίσεων για το φαινόμενο. [frontiersin.org], [pmc.ncbi.nlm.nih.gov]
- Γενική επισκόπηση της βιβλιογραφίας και των εφαρμογών του φαινομένου
σε εκπαίδευση, υγεία, πολιτική και κοινωνική συμπεριφορά. [en.wikipedia.org]
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου